عطاملک جوینی (متوفی ۶۸۱ هجری قمری) یکی از مهمترین تاریخنگاران و دیوانسالاران ایرانی دوران مغول است؛ مردی که در میانهی ویرانیها و آشفتگیهای سده هفتم هجری، توانست با قلمی شیوا و نگاهی ملی، بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران را ثبت کند. او بیش از هر چیز با کتاب «جهانگشای جوینی» شناخته میشود؛ اثری که هنوز از معتبرترین منابع تاریخ مغولان به شمار میآید.
زندگی و جایگاه سیاسی
عطاملک در خانوادهای دانشدوست و صاحب منصب در خراسان به دنیا آمد. پدرش شمسالدین محمد جوینی از صاحبمنصبان نامدار بود و همین جایگاه، مسیر او را برای ورود به دستگاه حکومتی هموار کرد. جوینی در زمان هولاکوخان و آباقاخان مناصب مهمی داشت و سالها حاکم و ناظر بغداد بود؛ شهری که پس از سقوط خلافت عباسی در یکی از بحرانیترین دورههای تاریخش قرار داشت.
جهانگشای جوینی؛ روایت ایران در عصر مغول
مهمترین اثر او «تاریخ جهانگشای» است؛ کتابی سه جلدی که وقایع دوران چنگیزخان، جانشینان او و نیز فتح بغداد به دست مغولان را شرح میدهد. اهمیت این کتاب در چند نکته است:
نویسنده بسیاری از رویدادها را به چشم خود دیده یا از منابع درجه اول شنیده است.
نوشتهها برخلاف بسیاری از آثار عصر مغول، تنها ستایشگر حکومت نیستند و بارها نگاه ایرانی و انتقادی جوینی در لابهلای متن به چشم میخورد.
نثر جوینی آمیزهای از سجع، تشبیههای ادبی و واژگان فارسی و عربی است؛ نمونهای زیبا از نثر فنی قرن هفتم.
نقش فرهنگی و تاریخی
جوینی فقط یک مورخ نبود؛ او با مدیریت مناطق ویرانشده، نقش مهمی در بازسازی اقتصادی و فرهنگی ایرانِ پس از یورش مغول داشت. حضور او و خانوادهاش باعث شد که بسیاری از سنتهای دیوانی و فرهنگی ایرانی حفظ شود و به تدریج در ساختار سیاسی مغولان نفوذ کند.
پایان زندگی
عطاملک پس از سالها حضور در دستگاه حکومتی، سرانجام به دلیل بدگمانیهای سیاسی از مقام خود برکنار شد و اندکی بعد درگذشت. اما نام او با «جهانگشا» جاودانه ماند؛ کتابی که اگر نمیبود، امروز بخش بزرگی از تاریخ ایران و مغولان در هالهای از ابهام قرار داشت.
